Dowód autorstwa w filmie - jak wykazać wkład twórczy scenarzysty w postępowaniu sądowym?

Ustalenie autorstwa lub współtwórczości utworu audiowizualnego może stanowić istotne wyzwanie dowodowe, szczególnie gdy spór dotyczy wkładu dramaturgicznego scenarzysty. W takich postępowaniach konieczne jest nie tylko zidentyfikowanie elementów twórczych, ale również wykazanie ich znaczenia dla ostatecznego kształtu filmu.

W praktyce sądowej pojawia się szereg pytań dotyczących sposobu przeprowadzania dowodów, w szczególności oględzin filmu, przesłuchania twórcy oraz możliwości wykorzystania zeznań świadków i opinii biegłego.

Oględziny filmu a zasada bezpośredniości

Jedną z podstawowych zasad postępowania cywilnego jest zasada bezpośredniości, wyrażona w art. 235 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którą postępowanie dowodowe odbywa się przed sądem orzekającym.

W przypadku sporów dotyczących autorstwa utworu audiowizualnego istotne znaczenie ma sposób przeprowadzenia dowodu z oględzin filmu. Podstawę prawną stanowią w szczególności art. 292 i art. 308 k.p.c.

Wątpliwości budzi praktyka, w której sąd zapoznaje się z materiałem filmowym poza rozprawą, bez udziału stron i ich pełnomocników, a następnie wykorzystuje własne spostrzeżenia do dokonania ustaleń faktycznych.

Samodzielne obejrzenie filmu przez sędziego nie powinno zastępować formalnego przeprowadzenia dowodu w sposób umożliwiający stronom odniesienie się do jego treści. Z punktu widzenia realizacji zasady bezpośredniości oraz prawa stron do przedstawienia stanowiska szczególnie istotne jest zapewnienie możliwości wspólnego zapoznania się z materiałem audiowizualnym podczas rozprawy.

Takie rozwiązanie pozwala również na wskazanie konkretnych elementów filmu, które zdaniem twórcy potwierdzają jego wkład w powstanie utworu.

Dlaczego ocena wkładu dramaturgicznego wymaga analizy całego filmu?

Wkład dramaturgiczny scenarzysty nie musi ograniczać się do autorstwa dialogów czy pojedynczych scen. Może obejmować także konstrukcję postaci, organizację konfliktu, przebieg zdarzeń, punkty zwrotne, strukturę narracyjną oraz zakończenie filmu.

Elementy te pozostają ze sobą powiązane, tworząc określoną całość dramaturgiczną. Z tego względu ocena wkładu twórczego wyłącznie przez analizę pojedynczych scen może nie oddawać rzeczywistego znaczenia pracy scenarzysty.

Dla prawidłowego ustalenia wkładu dramaturgicznego istotna jest zatem analiza filmu jako całości, z uwzględnieniem konkretnych rozwiązań twórczych oraz ich funkcji w strukturze utworu.

Znaczenie takiego podejścia znajduje również odzwierciedlenie w przepisach prawa autorskiego dotyczących współtwórczości.

Zgodnie z art. 69 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych współtwórcami utworu audiowizualnego są osoby, które wniosły wkład twórczy w jego powstanie, w szczególności reżyser, operator obrazu, twórca adaptacji utworu literackiego, twórca stworzonych dla utworu audiowizualnego utworów muzycznych lub słowno-muzycznych oraz twórca scenariusza.

Samo uczestnictwo w procesie produkcji filmu nie przesądza jednak o współautorstwie. Konieczne jest wykazanie twórczego charakteru wniesionego wkładu oraz jego związku z powstaniem utworu audiowizualnego.

Warto również pamiętać, że zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych domniemywa się, iż wielkości udziałów współtwórców są równe. Każdy ze współtwórców może jednak żądać określenia wielkości udziałów przez sąd na podstawie wkładów pracy twórczej.

Przesłuchanie twórcy podczas oględzin filmu

Kolejnym problemem procesowym jest możliwość połączenia oględzin filmu z przesłuchaniem strony, która dochodzi ustalenia swojego autorstwa lub współtwórczości.

Artykuł 292 k.p.c. przewiduje możliwość przeprowadzenia oględzin z udziałem biegłych, a stosownie do okoliczności również w połączeniu z przesłuchaniem świadków. Przepis ten nie odnosi się jednak wprost do przesłuchania stron.

Jednocześnie art. 299 k.p.c. nadaje dowodowi z przesłuchania stron charakter uzupełniający. W praktyce oznacza to, że przesłuchanie twórcy następuje często dopiero na końcowym etapie postępowania dowodowego.

Może to prowadzić do sytuacji, w której scenarzysta ma możliwość składania wyjaśnień dotyczących filmu podczas jego oględzin, ale wypowiedzi te nie uzyskują automatycznie charakteru dowodu z przesłuchania strony.

Tymczasem bezpośrednie powiązanie wypowiedzi twórcy z oglądanymi scenami może mieć istotne znaczenie dla wyjaśnienia charakteru i zakresu jego wkładu dramaturgicznego.

Możliwość wskazywania konkretnych rozwiązań narracyjnych, ich genezy oraz funkcji w strukturze filmu ułatwia bowiem przedstawienie okoliczności, które przy późniejszym, oderwanym od materiału filmowego przesłuchaniu mogą być trudniejsze do wykazania.

Zeznania świadków a opinia biegłego

W sporach dotyczących autorstwa filmu istotną rolę mogą odgrywać również zeznania świadków, którzy zapoznali się ze scenariuszem, treatmentem lub gotowym filmem.

Nie muszą to być wyłącznie osoby bezpośrednio uczestniczące w procesie twórczym. Świadek może posiadać wiedzę o określonych faktach również na podstawie wcześniejszego zapoznania się z materiałami, które następnie zostały wykorzystane w utworze audiowizualnym.

Należy jednak odróżnić dowód z zeznań świadka od dowodu z opinii biegłego.

Zadaniem świadka jest przedstawienie faktów, o których posiada wiedzę, oraz wskazanie źródła tej wiedzy. Biegły natomiast dokonuje oceny okoliczności wymagających wiadomości specjalnych, zgodnie z art. 278 § 1 k.p.c.

Samo posiadanie przez świadka wiedzy specjalistycznej nie wyklucza możliwości jego przesłuchania na okoliczność faktów, które sam zaobserwował.

Rozróżnienie to zostało zaakcentowane również w orzecznictwie Sądu Najwyższego, m.in. w wyroku z 17 listopada 2011 r. (III CSK 30/11).

W konsekwencji zeznania osoby, która zapoznała się zarówno ze scenariuszem, jak i gotowym filmem, mogą mieć znaczenie dla ustalenia konkretnych okoliczności faktycznych. Nie zastępują jednak opinii biegłego w zakresie, w którym ocena tych okoliczności wymaga wiadomości specjalnych.

Skuteczna ochrona praw twórców wymaga prawidłowego postępowania dowodowego

W postępowaniach dotyczących autorstwa i współtwórczości utworów audiowizualnych trudności dowodowe mogą się kumulować.

Przykładowo, sąd może przeprowadzić oględziny filmu, ale pominąć dowód z przesłuchania twórcy, uznając, że istotne okoliczności zostały już wyjaśnione. Może również odmówić przesłuchania świadka, uznając, że jego wypowiedzi należałoby traktować jako ocenę wymagającą wiadomości specjalnych, a jednocześnie nie dopuścić dowodu z opinii biegłego.

W efekcie twórca, mimo dysponowania określonymi środkami dowodowymi, może napotkać istotne trudności w wykazaniu rzeczywistego zakresu swojego wkładu w powstanie filmu.

Dlatego szczególnego znaczenia nabiera właściwe określenie przedmiotu dowodu i zapewnienie stronom możliwości odniesienia się do materiału filmowego oraz pozostałych dowodów.

Prawidłowa ocena autorstwa i współtwórczości filmu powinna uwzględniać zarówno specyfikę procesu twórczego, jak i procesowe gwarancje rzetelnego postępowania dowodowego.

Oględziny całego filmu na rozprawie, możliwość wyjaśnienia przez twórcę charakteru jego wkładu, a także odpowiednie wykorzystanie zeznań świadków i opinii biegłych mogą mieć zasadnicze znaczenie dla skutecznej ochrony praw autorskich.

Autor: 

Janusz Piotr Kolczyński
Radca prawny, Partner zarządzający
C.R.O.P.A. Kancelaria radcowska

Pełna treść publikacji dostępna tutaj.